Tham Nhũng Và Khoảng Cách Cuộc Sống Ở Việt Nam

Bùi Thanh Sơn

(VNN)

Khoảng cách giữa người giàu và người nghèo, người có thế lực và người đối diện kể từ khi nước này bước vào công cuộc đổi mới kinh tế ở cuối thập niên 80 ngày càng xa. Các cuộc điều tra tham nhũng gần đây một lần nữa làm nổi bật những bức xúc trong quan hệ xã hội mà đảng cộng sản và nhà nước Việt Nam hiện phải tìm cách giải quyết. Một bài báo của phóng viên thường trú tại Hà Nội của tờ báo Mỹ Boston Globe đã đề cập tới vấn đề này. Bài báo của phóng viên Matt Steinglass có tựa đề Corruption Probes Are Stain for Vietnam’s Leadership đăng trên Boston Globe ngày 21 tháng 10. Mở đầu bài báo là đoạn nhắc lại scandal gây xáo trộn dư luận ở Việt Nam tháng rồi. Mai Thanh Hải, con trai Thứ trưởng Thương mại Việt Nam , Mai Văn Dậu, là khách quen tại các hộp đêm đắt tiền ở thủ đô Hà Nội. Nhân vật 32 tuổi làm việc ở bộ Thương mại, sống trong một ngôi nhà có trị giá 1,5 triệu mỹ kim. Ông và vợ, một cựu hoa hậu, đi lại trong thành phố bằng chiếc ôtô màu đen hiệu Lexus, cuộc sống hào nhoáng của ông Hải chấm dứt vào ngày 30 tháng 9 năm 2004 khi ông bị bắt trong một cuộc điều tra về cáo giác tham nhũng trong việc phân phối quota dệt may xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Ðây là một trong nhiều vụ tham nhũng lớn ở Việt Nam trong mấy tháng qua liên quan đến bộ Thương mại, bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Tổng công ty dầu khí và tổng công ty Hàng hải. Các cuộc điều tra đã làm nổi bật những căng thẳng mà chủ nghĩa Tư bản và toàn cầu hóa đang tạo ra ở đất nước vẫn theo chủ nghĩa Cộng sản này.

Ông Trịnh Duy Lân, Giám đốc viện Xã hội học nói với phóng viên Matt Steinglass là người dân cảm thấy ‘‘phẫn nộ’’ vì các scandal tham nhũng kể từ năm 2002, khi hiệp ước Thương mại Việt Mỹ đi vào hiệu lực, xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang Hoa Kỳ đã tăng vọt, ước tính lên đến 2,4 tỷ mỹ kim vào năm 2004, hạn ngạch quota mà Hoa Kỳ áp đặt cho được đưa ra vào tháng 7 năm 2003. Trách nhiệm phân bổ quota thuộc thẩm quyền của bộ Thương mại Việt Nam . Mỗi công ty nhận được quota dựa trên tổng số mà chỉ có các quan chức chính phủ nắm rõ. Trên nguyên tắc, số lượng quota được cấp theo năng lực sản xuất của đơn vị xin quota. Một số phúc trình của giới chuyên gia ngoại quốc xác nhận tình trạng mua bán quota đã tồn tại từ nhiều năm qua. Theo bài báo của phóng viên Matt Steinglass ‘‘một công ty may mặc gặp khó khăn với quota là Park’s Manufacturing, một liên doanh Việt Mỹ ở Hà Nội. Chủ tịch công ty người gốc Hàn quốc là ông Park Chung Mahn nói công ty ông xuất khẩu 140.000 tá áo sang Hoa Kỳ năm 2002’’nhưng khi hạn ngạch nhập khẩu của Hoa Kỳ có hiệu lực vào tháng 6 năm 2003, Park’s Manufacturing không nhận được quota nào từ bộ Thương mại. Một viên chức của công ty Park’s Manufacturing, yêu cầu dấu tên nói ‘‘chúng tôi có 700 nhân công ngồi chơi xơi nước. Chúng tôi không thể trả lương cho họ, làm thế nào họ có thể nuôi gia đình ?’’. Công ty Park’s Manufacturing thừa nhận đã có việc hối lộ xảy ra nhưng nói tiền không phải do công ty chi. Họ nói việc hối lộ là hành động cá nhân của một nhân viên, người này mượn tiền từ gia đình ông ta. Nhưng báo chí Việt Nam tường thuật là công ty Park’s Manufacturing đã gởi 100.000 mỹ kim cho một người trung gian, sau đó người này đề nghị trả cho ông Mai Thanh Hải 30.000 mỹ kim để giải quyết vụ quota. Ðối tác Mỹ của công ty không chấp nhận hối lộ và người nhân viên đã lấy lại món tiền và trình báo sự việc cho nhà chức trách. Người nhân viên bị buộc rời khỏi công ty nhưng không phải chịu cáo buộc pháp lý. Các khiếu nại tương tự từ nhiều công ty đã dẫn đến một cuộc điều tra của bộ Công an. Bốn viên chức bộ Thương mại, trong đó có ông Hải và 8 người khác bị bắt, không có người Mỹ nào bị vướng vào vụ này. Chính phủ Việt Nam đã cam kết loại bỏ tham nhũng, họ vừa lập một nhóm liên bộ để theo dõi việc phân bổ quota. Vào ngày 25 tháng 10 vừa qua, Thủ tướng Phan Văn Khải loan báo việc thành lập một cơ quan điều tra tham nhũng. Các viên chức ngành dệt may ca ngợi chiến dịch của Việt Nam và liên kết nỗ lực trong sạch hóa hệ thống quota với viễn ảnh cạnh tranh gay gắt vào năm tới trong ngành dệt may thế giới. Kể từ 1 tháng 1 năm 2005, quota xuất nhập khẩu dệt may giữa các nước thuộc tổ chức WTO sẽ không còn nữa, nhưng do Việt Nam chưa phải là thành viên của tổ chức này nên các công ty Việt Nam sẽ hứng chịu cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ, đặc biệt là Trung quốc.

Nếu quota là trở ngại cho các nhà sản xuất dệt may Việt Nam thì quota lại là lộc trời cho những người cấp giấy phép. Người ta cũng được biết thêm về đời sống xa hoa của Mai Thanh Hải con ông Thứ trưởng Mai Văn Dậu. Hải là trường hợp mới nhất được nêu tên trong nhóm con cái của những người có thế lực dính vào scandal ở Việt Nam . Năm ngoái, sau một vụ đua xe trái phép ở Sài Gòn, phương tiện truyền thông trong nước tường thuật con trai của một ông lớn bị bắt nhưng không bị truy tố. Năm 2002, con trai một quan chức trong bộ Giao thông Vận tải bị bắt khi đang cãi nhau với công an ở Hà Nội, có tin nói rằng người này khi đó hét ‘‘Mày không biết cha ông là ai à?’’.

Những scandal như thế góp phần vào không khí xa hoa ở thủ đô. Những ngôi nhà lớn mọc lên ở các khu vực quanh Hồ Tây, nhưng thường khó mà biết chắc ai sở hữu chúng, cũng như khó biết ai sở hữu các khách sạn và hộp đêm sang trọng. Một chủ nhà hàng người Mỹ, muốn dấu tên, nói rằng sẽ không ai nói với ông về cách thức xài tiền của người giàu Việt Nam , họ không thích phô trương tài sản trước công chúng.

 

Sang năm 2005, Việt Nam sẽ kỷ niệm 30 năm chiếm được Sài Gòn. Ðây là cơ hội cho thế giới bên ngoài hiểu thêm về một nước Việt Nam mới. Ðối với một số người Tây phương, cuộc chiến Việt Nam đã để lại những ấn tượng không hoàn toàn chính xác về một đất nước, theo họ chỉ có toàn nông dân đội nón lá và cảnh chiến trường tan tóc. Thế nhưng ngày nay Việt Nam đang là nước có nền kinh tế năng động nhất trong vùng với mức tăng trưởng hàng năm vào khoảng 7% và Sài Gòn hiện là một trong những thành phố nhộn nhịp nhất tại Ðông Nam Á.

Xuất khẩu tăng mạnh với các mặt hàng gia công chiếm tỷ lệ cao như quần áo, giày dép và đồ gỗ. Ðầu tư nước ngoài cũng đang đổ vào các lãnh vực như đồ điện tử và chế tạo ôtô. Theo Giám đốc phòng thương mại Ðan Mạch tại Hà Nội là ông Preben Hjortlund thì Việt Nam ngày nay đang đi theo con đường của Nam Hàn. Ông Preben dự đoán rằng trong tương lai Việt Nam sẽ đạt được mức tăng trưởng kinh tế còn cao hơn bây giờ.

Hai cuộc chiến chống lại người Pháp và người Mỹ đã để lại hậu quả to lớn tại đất nước này. Sau năm 75, Việt Nam rơi vào trạng thái bị cô lập kinh tế do lệnh cấm vận của Hoa Kỳ. Chính vào lúc đó Việt Nam rơi vào thế kẹt giữa một bên là ý thức giáo điều của chủ nghĩa cộng sản và cuộc chiến biên giới với Trung quốc ở phía Bắc và Campuchia ở phía Nam. Quan hệ giữa hai nước Việt Nam và Hoà Kỳ bị đóng băng trong gần 20 năm, thế rồi vào năm 1986 với một ban lãnh đạo mới lên ngôi, những người quyết tâm theo đuổi đường lối giống như Trung quốc, Việt Nam đã gạt sang một bên những giáo điều của ý thức hệ, bắt tay vào theo đuổi kinh tế thị trường. Người Việt gọi chính sách này là Ðổi Mới và các nhà quan sát nước ngoài cho rằng chính sách này hiện đang thu hái được kết quả.

Nguyễn Quốc Khánh, Giám đốc công ty kiến trúc AA, là một ông chủ thuộc thế hệ mới của Việt Nam . Công ty của ông thành lập tại Sài Gòn 10 năm trước đây và ông Khánh hiện đang mướn tới 1700 nhân công tại các xưởng làm đồ nội thất và kiến trúc của AA. Công việc kinh doanh của ông ta tăng trưởng mạnh vì sự gia tăng của tầng lớp trung lưu với túi tiền rủng rỉnh để tiêu xài tại Việt Nam . Trong quá khứ các khách hàng của ông Khánh là những Việt kiều hay người nước ngoài giàu sang, còn hiện nay ông đang thiết kế các phòng ở loại sang và văn phòng cho các khách hàng giàu có người Việt. Công ty của ông Khánh cũng tham gia vào các dự án thiết kế nội thất cho các khách sạn và nhà hàng nổi tiếng trên thế giới tại Srilanka và Luân Ðôn. Bước kế tiếp của ông là tìm cách đánh vào thị trường mà ông cho là giàu sang tại Pháp. Ông Khánh nói ‘‘công việc làm ăn hiện đang tốt, lương tôi trả cho công nhân tại Việt Nam chỉ vào khoảng 60-80 mỹ kim, tức còn rẻ hơn ở Trung quốc’’.

Giới lãnh đạo cộng sản Việt Nam khuyến khích doanh nghiệp và người dân làm giàu, tuy nhiên họ không tha thứ cho những ai có tư tưởng bất đồng hay chỉ trích chính phủ vì theo họ nếu như đổi mới là nâng cao đời sống của người dân thì những gì đang làm là đủ lắm rồi. Tuy nhiên nếu như đổi mới bị khựng lại, điều này có thể thay đổi.

Tham nhũng và tệ nạn bè phái đã xuất hiện tương đối nhiều trong thời gian qua và điều này có thể đe dọa tới kế hoạch phát triển kinh tế của chính phủ. Ngân hàng thế giới đã cảnh báo về gian lận trong chương trình tư nhân hóa hay cổ phần hóa tương đối lớn hiện đang diễn ra tại Việt Nam . Nhiều quan chức cao cấp của chính phủ tại một số bộ quan trọng đã bị bắt hay cho thôi việc. Việt Nam có thể học hỏi bài học từ các nước Trung âu như Cộng hòa Czech, nơi nền kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường. Lý do là do điều hành yếu kém cộng với tham nhũng trong tiến trình cổ phần hóa và rất có thể Việt Nam cũng sẽ phạm phải lỗi lầm này.

Lương Văn Lý, một trong các quan chức của sở Kế hoạch và Ðầu tư của Sài Gòn. Ông là một trong những quan chức có đầu óc cởi mở trong tiến trình đổi mới. Ông Lý nói đảng Cộng sản tại Việt Nam đang hô hào chống tệ nạn tham nhũng và ông đã trích lại khẩu hiệu của Ðảng trong việc xác định trách nhiệm đó là ‘‘Dân biết, dân bàn, dân kiểm tra’’. Ông Lý nói hiện nay mọi người có vẻ chấp nhận rằng ‘‘Kinh tế tăng trưởng nhanh sẽ luôn tạo ra cái hố ngăn cách giàu nghèo, giữa những người giàu có và những người nghèo khó’’. Giai đoạn hiện nay của đổi mới là đưa ra các biện pháp tự do thị trường hơn nữa để thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

Tháng 10 vừa qua, Việt Nam đã hoàn tất đàm phán với Liên hiệp Âu châu trong việc gia nhập WTO. Việt Nam nay có thể được coi như một trong những quốc gia có nền kinh tế thương mại có tiềm năng và tương đối trưởng thành. Ðất nước này vẫn đang còn nghèo và phải cần nhiều năm để hiện đại hóa hạ tầng cơ sở và chắc chắn họ sẽ rất cần đến các nguồn vốn từ ngoại quốc để làm chuyện này.

Bằng cách đẩy nhanh quá trình đổi mới, đảng Cộng sản Việt Nam tự hào đã giành được phần thắng trong chiến tranh thì nay liệu họ có khả năng để thắng một lần nữa trong hòa bình hay không ?.